Kökü hun dövrünə aid uyğurlar – Çin hökumətinin iddiasının pərdəarxası

Çin hökumətinin hazırladığı məruzədə uyğurların türk olmadığı iddia olunması ciddi müzakirələrə səbəb olub. Çinin şərqində yerləşən Sincan-Uyğur muxtar bölgəsində yaşayan yerli uyğur əhalisinə qarşı rəsmi Pekinin son illərdə tətbiq etdiyi sərt qaydalar dünyada narahatlıq doğurub. Çin hökuməti radikal dini qrupların təsirinə düşdüyü iddia olunan uyğurları xüsusi düşərgələrə yerləşdirir. İndi isə Pekin ümumiyyətlə, uyğurların türk əsilli olmadığını iddia edir.

Çin Dövlət Şurası İnformasiya Ofisi tərəfindən hazırlanan məruzədə Sincan vilayətinin Çinin ayrılmaz hissəsi olduğu, “separatçıların ölkəni bölmək üçün tarixi saxtalaşdırdığı” iddia olunur. Sənəddə müsəlman “uyğurların türk əsilli olması ilə bağlı iddiaların doğru olmadığı”, eləcə də İslamın uyğur regionuna 10-cu əsrdə silah gücü ilə gətirildiyi bildirilir: “Uyğurların İslamı seçməsi sadə xalqın könüllü seçimi deyil, din müharibəsinin nəticəsi və hakim sinif zorla məcbur qəbul etdirib”.

Eyni zamanda sənddə Sincanın Xan sülaləsi dövründən bu yana Çinin ayrılmaz bir hissəsi olduğu və Şərqi Türküstan olmadığı qeyd olunur. Və yerli xalqın uzun bir köç və inteqrasiya prosesi nəticəsində formalaşdığı vurğulanır.

uyğurlar ile ilgili görsel sonucu

Qeyd edək ki, 1949-cu ildə Çinə qatılan Sincan-Uyğur muxtar rayonunun ərazisi 1,6 milyon kv.km, əhalisi isə 23 milyon nəfərdir. Bunun 10 milyonu, yəni təxminən 48 faizini uyğurlar təşkil edir, yerdə qalanları isə çinlilər, qazaxlar və digər yerli xalqlar təşkil edir. Son illərdə yerli uyğurların hökumətə qarşı çıxışları, eləcə də radikal islam cərəyanlarının əsas gətirirərək rəsmi Pekin hökuməti uyğur bölgəsində sərt qaydalar tətbiq edir. Pekin hökumətinin təşkil etdiyi düşərgələrdə 1 milyona yaxın uyğurun saxlanıldığı ehtimal olunur. Çin hökuməti uyğurların raidkal islamçı qruplara qoşulması, xüsusən də İraq və Suriyadakı müharibələrdə iştirakını əsas göstərərək uyğurlara qarşı sərt addımlar atır. Düşərgələrə toplanan uyğurların “radikallıqdan imtina etməsi” üçün təlimlər verilir. Bu yaxınlarda isə Britaniya mətbuatı Sincan-Uyğur vilayətinə gedən turistlərin telefonlarına izləmə proqramı yerləşdirildiyi və bunun vasitəsilə onların daim izləndiyi haqda xəbər yaymışdı. Eyni zamanda əsasən Avropa ölkələri daxil olmaqla bir sıra dövlətlər Çin hökumətinin uyğurlara qarşı siyasətini pisləyən bəyanat qəbul edib.

uyğurlar ile ilgili görsel sonucu

Uyğurlar isə zaman-zaman Çin hökumətinə qarşı üsyan qaldırır. Sonuncu dəfə 2009-cu ildə uyğurların etirazlarına hökumət qüvvələrinin müdaxiləsi nəticəsində 197 nəfər ölüb. Hadisələr isə 2009-cu il iyun ayının 26-da baş verib. Həmin vaxt uyğurların onlarla bilrikdə fabrikda çalışan çinli qızlara sataşdığı şayiəsi yayılıb. Daha sonra fabrikə hücum edən çinlilər iki uyğuru öldürüb. Bundan sonra hadisələr şiddətlənib, iyulun 5-də başlayan şiddətli qarşıdurmalar iki gün davam edib. Beynəlxalq təşkilatların məlumatına görə Çin hökumət qüvvələri 5-7 iyul arasında 3 gün ərzində yerli əhaliyə sərt müdaxilə edib. çoxlu sayda insan ölüb, həbs olunub. Həbs olunanlardan bir çoxu daha sonra edam edilib.

İndi isə Çin rəsmi qurumlarının uyğurların türk olmadığı ilə bağlı iddiasına gələk. Tarixi mənbələrə əsasən uyğurların kökü hun dövrünə qədər gedib çıxır. İlk Uyğur dövləti 744-cü ildə Kutluk Kül Bilgə Kağan tərəfindən yaradılıb. Bu dövlət 100 il - 840-cı ilə qədər - mövcud olub. 840-cı ildə qırğızların hücumu nəticəsində süqut edən Uyğur dövlətinin yerində 3 ayrı dövlət yaranıb.

870-ci ildə isə uyğurlar və qarluqların birgə yaratdığı Qarxanlı dövləti 1213-cü ilə qədər mövcud olub. 10-cu əsrdə artıq müsəlman olan uyğurlar monqol dövləti tərkibinə daxil olsalar da sonrakı əsrlərdə yenidən uyğurların dövləti qurulur. 1759-cu ildə isə uyğur bölgələri Manuciya Çin dövləti tərəfindən işğal olunur. Ancaq uyğurlar Mancur işğalına qarşı davamlı üsyanlar qaldırır və 1862-ci ildə mərkəzi Kaşğar olmaqla yeni dövlət qurular. Lkain bu dövlətin də ömrü uzun olmur. 1878-ci ildə Çin yenidən Şərqi Türkistanı işğal edir. 1884-cü ildə Çin imperatorunun əmri ilə bölgə Şin-canq. Yəni yeni torpaq adı ilə 19-cu vilayət olaraq Çin ərazilərinə qatılır.

uyğurlar ile ilgili görsel sonucu

Ancaq 1931-ci ildə uyğurlar yenidən üsyan qaldırır və iki il sonra mərkəzi Kaşğar olmaqla Şərqi Türkistan İslam Respublikasını elan edirlər. Hoca Hacı Niyaz dövlət başçısı seçilir. Ancaq bu dövlət tezliklə süqut edir. Lakin yenidən üsyan qladıran uyğurlar 1944-cü ildə Çin hakimiyyətini qovaraq Şərqi Türkistan respublikası elan edirlər. ancaq bu dövlət cəmi 5 il davam edə bilir. 1949-cu ilin sentyabrında Şərqi Türkistandakı çin təşkilatları Çin Respublikasına birləşmək tələbi ilə çıxış edir və nəticədə Çin ordu müdaxiləsi olmadan yenidən Şərqi Türkistanı öz ərazisinə qatır. Hazırda Sincan-Uyğur muxtar rayonu rəhbərliyində təmsil olunan 15 üzvdən 3-ü uyğurdur. Sincan bölgəsində 10 milyon uyğur yaşadığı bildirilsə də, ümumilikdə Çin ərazisində uyğurların sayının 35 milyon yaxın olduğu güman edilir. Ancaq bu rəsmi rəqəm deyil.

Qeyd edək ki, Çin hökuməti bu ərazidə yaşayan digər etnik qruplara da müəyyən status tanımaqla uyğurların dominant qrup olmamasına çalışır. Eyni zamanda müxtəlif dövrdə uyğurlar arasında türkçülük, millətçilik fikirləri yayılsa da, son illərdə radikal islamçı qrupların təsiri sürətlə artıb. Hazırda Suriyanın şimalında İdlib vilayətində 15-18 min nəfər arasında uyğurun olduğu ehtimal edilir. Əsas Türkistan İslam Partiyası adlı təşkilata daxil olan uyğurlar Suriya hökumətinə qarşı silahlı mübarizə aparır. Onların əksəriyyətinin ailəsi ilə bilrikdə İdlibin bəzi rayonlarında yerləşdiyi bildirilir. Uyğurların gələcəkdə Çin hökumətinə qarşı silahlı mübarizəyə başlayacağı haqqında mediada məqsədli çağırışlar olur. Hətta İŞİD-in yaydığı videolardan birində növbəti hədəfin Çin olacağı bildirilirdi. Ççin hökuməti isə bu təhdidləri əsas gətirərək uyğurları radikalizm və terrorizmə yuxarlanmaqda günahlandırır. Rəsmi Pekinin Bəşər Əsədə dəstəyinin səbəbləri arasında bu amil də dayanır. Bir neçə il əvvəl isə Çin ordusunun yüksək vəzifəli generalalrından birinin Dəməşqə gələrər suriyalı ordu rəsmiləri ilə görüşünün məhz Pekinin uyğur mövzusunda narahatlığından qaynaqlandığı iddia olunurdu. 2017-ci ildə isə Çin Müdafiə Nazirliyi iki xüsusi təyinatlı birləşməni Suriyaya Bəşər Əsəd qüvvələrinə dəstək üçün göndəriləcəyini açıqlamışdı. Tbu qüvvələrin uyğurları “ovlamaq” üçün göndəriləcəyi ehtimal olunurdu.

Göründüyü kimi, rəsmi Pekin uyğur mövzusunda həm ideoloji, həm də hərbi-siyasi sahədə geniş miqyaslı qabaqlayıcı addımlar atır. Çin hakimiyyətinin uyğur və digər etnik qruplara zorakı və assimilsyasiya siyasəti bəlli olsa da, 3-cü ölkələrin bu mövzuya həddən artıq həssas yanaşması Şərqi Türküstanda tezliklə hansısa ayaqlanmanın olacağı ilə bağlı narahatlıqları artırır.

Kənan Rövşənoğlu,

“Yeni Müsavat”



Yerləşdirilib:25 İyul, 2019  10:17, ]]>Çap]]>
 
Bu bölmədə:

Adınız |
Mətn
Captcha
|
Captcha
SONXƏBƏRLƏR
21 Avqust, 2019

İmam Əli (ə): "Varlıların Allah yanında olan savabı əldə etmək üçün..."

21 Avqust, 2019

Qazaxıstana Amerika demokratiyasının “papağını taxmaq” alınmayacaq - Nazarbayev

21 Avqust, 2019

Zəvvarların ilk qrupu Azərbaycana qayıdıb

21 Avqust, 2019

Sinay yarımadasının şimalında 11 terrorçu məhv edilib

21 Avqust, 2019

Kabildə toyda partlayış nəticəsində ölənlərin sayı 80-ə çatıb

21 Avqust, 2019

Hərbi pilot Rəşad Atakişiyev dəfn edildi

21 Avqust, 2019

Qadın qurban kəsə bilərmi? İslam suallarda

21 Avqust, 2019
Danimarka rəhbərliyi Qrenlandiyanı satmağa hazırdır
21 Avqust, 2019
Hindistan-Pakistan sərhədində atışma olub, ölənlər var
20 Avqust, 2019
Türkiyədə FETÖ-çü polislər həbs olundu
20 Avqust, 2019

Hərbi pilotumuzun meyiti tapıldı

20 Avqust, 2019

Alim: Nəsiminin şeirlərindəki kamil insan obrazı Həzrət Əlidir (ə)

20 Avqust, 2019

Qədir-Xum hadisəsini hansı səhabələr rəvayət etmişlər?

20 Avqust, 2019
Məhkəmə Atambayevin həbs müddətini artırdı
20 Avqust, 2019

Qüsl alanda bədəni mütləq yuxarıdan aşağıya doğru yumaq lazımdır? İslam suallarda

20 Avqust, 2019

Qədir-Xum bayramınız mübarək, əziz müsəlmanlar!

20 Avqust, 2019

Sudanın devrilmiş lideri: Səudiyyə şahzadəsindən 25 milyon dollar almışam

19 Avqust, 2019

Suriya Türkiyənin hərbi karvanını bombaladı: 3 ölü

19 Avqust, 2019
Türkiyə İraqın şimalına raket zərbəsi endirib
19 Avqust, 2019
Qəzaya uğrayan MiQ-29 təyyarəsinin “qara qutusu” tapılıb
19 Avqust, 2019

Qədir-Xum gününün müstəhəb əməlləri

19 Avqust, 2019

Bəzi dua kitablarında rast gəlinən “istiazə” sözünün mənası nədir? İslam suallarda

19 Avqust, 2019

Danimarkanın baş naziri: “Qrenlandiya satılmır”

19 Avqust, 2019
Tramp rəsmi olaraq Qrenlandiyanı almaq istəyini etriaf edib
16 Avqust, 2019

Ermənistan ordusunun növbəti təxribatı, əsgərimiz yaralanıb

16 Avqust, 2019

Bu gecə imam Әliyyən-Nəqinin (ə) mövludunun ildönümüdür

16 Avqust, 2019
İndoneziyanın paytaxtı köçürüləcək
16 Avqust, 2019
Bu il Azərbaycanda boşanmaların sayı artıb
XƏBƏRARXİVİ
«Avq.2019
Be.Ça.Çə.Ca.Cü.Şə.Ba.
   1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031 
© 2019 Saytın materiallarından istifadə edərkən xahiş edirik www.ISLAM.az saytına istinad edəsiniz.
Copyright 2002-2016, Dini Araşdırmalar Mərkəzi, Bütün hüquqlar qorunur www.islam.az
Arzu və istəkləriniz üçün admin@islam.az
  SpyLOG Saytı düzəldib: 313wb.com