İslam və sığorta (2-ci hissə)

Günümüzdə sığorta məsələsinə İslam alimlərinin baxışı


Bildiyimiz kimi, sığorta başlıca olaraq iki hissəyə ayrılır:

1. Yardımlaşma sığortası
2. Yangın, sel, qəza və bu kimi risklərə qarşı tətbiq olunan ticarət sığortaları


Sığortanın bu sadalanan hər iki növü kifayət qədər geniş yayılsa da, sığorta deyilərkən əsasən ikinci növ sığorta başa düşülür. İslam alimləri arasına mübahisəyə səbəb olan da elə ticari sığortalardır. Gəlin hər iki növ sığorta ilə yarı-ayrılıqda tanış olaq.

1. Yardımlaşma sığortası

Buraya əsasən sosial sığortalar aid edilir ki, bunun üçün birdən çox adam bir yerə yığılaraq müəyyən bir məbləğ ödəyib bu vəsaiti bir fondda toplayır və faiz hesabına artması üçün həmin vəsaiti investisiya şəklində gəlirli sahələrə yatırırlar. Belə bir sığortanın həm üzvlük haqqı (və ya sığorta haqqı), həm də gəlirləri ortaqlar arasında sığorta müqaviləsinə müvafiq olaraq dəyişir. Bu yardımlaşma qrupunun üzvlərindən biri xəstələndikdə onun müalicə xərcləri, təqaüdə çıxdıqda təqaüdü, öldükdə dul qalan həyat yoldaşına və kiçik uşaqlara aylıq maaşın ayrılması bu yardımlaşmanın əhatəsinə daxildir. İslam dini bu cür yardımlaşmaları caiz görür.

Digər yandan müəyyən qrup insanların, təşkilat üzvlərinin və ya sənətkarların da öz aralarında bu cür yardımlaşma vəqfləri qurmaları mümkün və caizdir.

Quran və sünnədə bu cür sosial yardımlaşmaya təşviq edən kifayət qədər hökmlər vardır. Məsələn, bir ayədə belə buyurulur:

"Yaxşılıq etməkdə və pis əməllərdən çəkinməkdə əlbir olun, günah iş görməkdə və düşmənçilik etməkdə bir-birinizə kömək göstərməyin".

Hz Peyğəmbər isə bir hədisində belə buyurmuşdur:

"Mən möminlərə özlərindən daha yaxınam. Hər hansı bir mömin öləndə var-dövlət qoyub getsə, bu onun varislərinindir. Bir borc qoyub getsə isə o borcu mənə gətirin. Çünki mən onun mövlasıyam".

Hədis kitablarında rəvayət olunduğunu görə, Hz Peyğəmbər malını vəsiyyət etmək istəyən bir səhabəyə onun üçdə birini vəsiyyət etməyi, yerdə qalanını isə varisləri üçün ayırmağı tövsiyə etmişdir.

Başqa bir hədisdə isə bildirilir ki, Hz Peyğəmbər Bəni Nadir xurmalarını satır və ailəsinin bir illik azuqəsini ayırırmış.

Sələmə ibnu'l Əqvanın rəvayət etdiyinə görə, Həvazin səfərində döyüşçülərin azuqəsi tükənmiş və dara düşmüşdülər. Dəvələrini kəsib yemək üçün Hz Peyğəmbərdən izin istədilər. Onlara bu iznin verildiyini eşidən Hz Ömər miniksiz döyüşçülərin daha böyük sıxıntı çəkəcəklərini düşünərək vəziyyəti Allahın Elçisinə ərz edir. Hz Peyğəmbər əmr edir ki, hər kəs yerdə qalan azuqəsini gətirsin. Azuqələr bir-birinə qarışdırılır və Rəsulullah xeyir-bərəkət duası oxuyur. Sonra bu azuqələr səhabələrə paylanır. Bu paylama hadisəsinə "nəhd", yəni "ortaq azuqə" deyilir.

2. Yangın, sel, qəza və bu kimi risklərə qarşı tətbiq olunan ticarət sığortaları.

Günümüzdə sığorta termini daha çox bu ikinci növ üçün istifadə olunur. Bu növ sığorta təxminən iki əsr əvvəl İslam aləmində də ortaya çıxmağa başlamışdır. Qeyd etdiyimiz kimi, həmin dövrdə mərkəzi Avropada yerləşən sığorta şirkətlərinin təmsilçiləri dəniz kənarında olan bəzi müsəlman şəhərlərinə gələrək, Avropaya gedən gəmilərlə daşınan malları sığortalamağa başlamış və İslam ölkələrində bəzi şirkətlərlə işbirliyi quraraq oralarda da yerləşmişlər. Bu növ sığortanın lehində və əleyhində iki görüş vardır.

Dövrümüzün İslam alimlərindən olan Mustafa əz-Zərqa, Muhəmməd Abduh, Şəltut və Muhəmməd əl-Bəhiyy sığorta şirkətinin bir yardımlaşma şirkəti olduğunu və bu üzdən də sığortanın İslama görə caiz olduğunu söyləmişlər. Bunlardan Muhəmməd əl-Bəhiyy belə demişdir: "Sığorta müqaviləsi bir satış əqdi deyil, zərərçəkənlərin müsibətlərini yüngülləşdirib onlara yardım əlini uzatmaq üçün edilən bir yardımlaşma əqdidir. İstər mal, istərsə də həyat sığortası olsun, yardımlaşmadan və əl tutmaqdın başqa bir mahiyyəti yoxdur. Məsələn, kəndli mal-qarasını, tacir satlıq malını, ev sahibi evini, maşın sahibi maşınını sığorta elətdirir. Çünki zərərə girməyin çətin olduğunu, tək başına zərərdən çıxa bilməyəcəyini, ancaq başqasının yardımıyla bu yükün yüngülləşəcəyini bilir. Həyat sığortası etdirən şəxs də həyatını qorumaq üçün sığortaya üz tutur. Əcəlin Allahın əlində olduğunu, vaxtı tamam olanda bunun qarşısını heç kimin ala bilməyəcəyini qəbul edir. Sığortaya üz tutmaqdakı məqsədi isə odur ki, tez ölərsə ailə üzvləri üçün bir yardım qaynağı təmin etmiş olsun.

Muhəmməd Həmidullah və bəzi başqa İslam alimləri də dövlətin təşkil etdiyi sosial yardımlaşma xarakterli sığorta anlayışını qəbul edir və bunun Hz Peyğəmbər ilə Hz Ömər dövründə də tətbiq olunduğunu bildirirlər. Bu görüşə görə, sosial yardımlaşma yalnız ağır risqlərdə tətbiq oluna bilər. Bildiyimiz kimi, İslamın ortaya çıxdığı ilkin dövrlərdə xəstəliklərin müalicəsi üçün böyük bir məbləğ tələb olunmurdu. Bundan başqa, evi ailə başçısı öz əlləri ilə tikər, hətta materialın böyük hissəsinə pul da verməzdi. Belə bir cəmiyyətdə xəstəliyə və yanğına qarşı bir sığortaya ehtiyac duyulmaması təbiidir. Amma bunun müqabilində, əsir düşmə və insan qətli kimi hallarla bağla sosial yardımlaşma institutlarının təşkil olunmasına böyük bir ehtiyac var idi. Hicrətin 1-ci ilində tərtib olunan Mədinə şəhər-dövlətinin Konstitusiyasında bu kimi hallar üçün nəzərdə tutulan sosial yardımlaşma fonduna "məaqil" deyilirdi. "Əqilə" və ya "məaqil" sistemi Mədinədəki ərəb qəbilələrinin Hz Peyğəmbər tərəfindən yenidən təşkilatlandırılması ilə sistemli bir şəkil almışdır.

O dövrdə bir şəxs döyüşdə əsir düşdükdə onun qurtarılması üçün fidyə, qətl və fiziki zərər yetirmə hallarında isə diyət ödəmək lazım idi. Bunların məbləği çox vaxt əsir və ya müqəssirlərin imkanları xaricində olurdu. Hz Peyğəmbər bu məsələni həll etmək üçün qarşılıqlı yardımlaşma prinsipinə əsaslanan əqilə və ya məaqil sistemini qurmuşdu. Bu sistemə əsasən, bir qəbilənin hər bir üzvü qəbilə büdcəsinə pul keçirir, bunun əvəzində imkanı xaricində olan bir təzminat ödəməli olduqda bu büdcədən yardım alırdı. Hətta qəbilə büdcəsi də kifayət etmədikdə, digər qohum və qonşu qəbilələr onların köməyinə gəlirdi. Daha sonra əqilə sistemi Hz Ömər tərəfindən təkmilləşdirilmiş, insanların sahib olduqları peşələrə müvafiq olaraq hərbi, mülki, idari kateqoriyalarına bölünmüş və ya müxtəlif bölgələrə görə bir təsnifat aparılmışdır.

Muhəmməd Həmidullahın sığortaya münasibəti belədir ki, sığorta, prinsip olaraq hər bir fərdin yükünü azaltmaq qayəsi ilə mümkün olduğu qədər çox şəxs arasında bir nəfərin yükünün bölüşdürülməsi deməkdir. İslam, sərmayəyə əsaslanan sığorta şirkətləri yerinə əsasında mərkəzi hökumətin dayandığı bir sığorta modelini üstün tutur. Belə bir yardımlaşma təşkilatı yığılacaq sərmayə fondundan ticarətdə istifadə edə bilər. Əldə edilən gəlirlər artdıqca artıq təşkilatın üzvləri sığorta haqqı ödəməkdən azad edilə, hətta onların özlərinə periodik olaraq əldə olunan mənfəətdən pay verilə bilər. Bax belə bir yardımlaşma cəmiyyətinə haqq ödəyərək üzv olan şəxs qarşılaşacağı yanğın, sel, avtomobil qəzası kimi hər cür risklərdən sığortalanmış sayılır.

Ancaq sığorta edilənlərin ödədikləri haqq nisbətinə görə mənfəətdən pay almadıqları sərmayə sığortaları bir növ bəxt oyunu xüsusiyyəti daşıdıqları üçün İslamda xoş görülmürlər.

Qeyd edək ki, 2006-ci ilin sentyabr ayında Türkiyə Cümhuriyyətinin Diyanət İşləri Başqanlığı Din İşləri Ali Komissiyası da sığortanın İslam dininə uyğun olduğuna qərar vermişdir.

Komissiya öz qərarında sığortanın İslamın ilk dövrlərində məlum olmayan, sonrakı dövrlərdə ortaya çıxmış bir əqd olduğunu bildirmiş və qeyd etmişdir ki, İslam dini ortaya çıxan yeni durum və şəraitlərə cavab verə biləcək özəlliyə sahibdir. Qərarda ifadə olunurdu ki, Hz Peyğəmbər dövründə olmayıb, daha sonra ortaya çıxan əqdlər, "İslam hüququnun əsaslarına zidd bir ünsür daşımadığı, iradə bəyanı, qarşılıqlı razılaşma" kimi din tərəfindən tələb olunan şərtləri daşıdığı hallarda səhihdir.

Qərarda sığortanın qumar və faiz kimi İslam dini tərəfindən qadağan olunmuş anlayışlarla əlaqələndirilməsinə, sığortanın Allahın qüdrətinə meydan oxumaq olduğu iddiasına də diqqət ayrılmış, səsləndirilən bu iddiaların tamamilə əsassız olduğu bildirilmişdir.

Gördüyümüz kimi, sosial sığortalar və qarşılıqlı sığortanın caiz olduğu məsələsində günümüzün bir çox islam alimləri fikir birliyindədirlər. Lakin ticari sığortanın hökmü məsələsində isə ixtilaf vardır. Bu məsələ ilə bağlı 3 ayrı görüş vardır:

1. Birinci görüşə görə, ticari sığortanın heç bir növü caiz deyil. Çünki ticari sığorta qeyri-müəyyənlik prinsipinə əsaslandığı üçün qumar ya və mərc kimi xüsusiyyətlər daşıyır və faizə əsaslanan əməliyyatlara söykənir. Bundan başqa sığorta haqsız yerə təzminat ödəmək deməkdir. Sığorta müqaviləsi təhlükəsizlik və əmin-amanlıq hissi kimi obyektiv anlayış kəsb etməyən bir ünsürün satışıdır. Sığorta və xüsusilə həyat sığortasında qəza-qədərə meydan oxuma anlayışı vardır. İslamın qadağan etdiyi bu ünsürləri daşıyan sığorta da haram sayılmalıdır. Buna görə, sığortaçının sığorta haqqı, sığorta olunanın da təzminat alması caiz deyil.

2. İkinci görüşə görə, həyat sığortası caiz deyil. Mal və əşya sığortası isə əsas etibarilə caiz olmaqla bərabər, məkruh sayılır. Bundan başqa, faiz prinsipinə əsaslanan sığortalar qətiyyən caiz deyil.

3. Üçüncü görüşə görə, sığortanı qadağan edən açıq bir hökm olmadığı üçün, faiz qarışmaması və ümumi əxlaqa zidd olmaması şərtilə sığortanın bütün növləri caizdir. Çünki İslama görə hər hansı bir şey haqqında qadağanedici bir hökm olmayanda, həmin şey halal sayılmalıdır.

Unutmamalıyıq ki, İslam dini yeni inkişaflar qarşısında ortaya çıxan durum və şərtlərə cavab verə biləcək xüsusiyyətə malikdir. Hz Peyğəmbər dövründə olmayıb sonralar ortaya çıxan əqdlər haqqında da eyni şeyləri deyə bilərik. Bu əqdlər İslam hüququnun əsaslarına zidd bir ünsür daşımırsa, əqdin mövzusu, iradə bəyanı, qarşılıqlı razılıq kimi din tərəfindən tələb olunan bütün ünsür və şərtləri daşıyırsa, o zaman səhih sayılmalıdır.

Sığorta da Hz Peyğəmbər dövründə mövcud olmayan və klassik fiqh qaynaqlarında yer almayan, müasir dünyanın tələbləri əsasında ortaya çıxmış bir əqddir. Sığorta ilə bağlı hökm dinin məqsədləri işığında və bu sahəyə yaxın hökmlərin ümumi prinsipləri müstəvisində dəyərləndirilərək ortaya qoyula bilər. Bunun üçün ilkin olaraq sığorta mövzusunda səsləndirilən tənqidlər ələ alınmalı, daha sonra da ümumi bir dəyərləndirmə aparılmalıdır.




Aqil HACIYEV (aqil@islam.az)


Yerləşdirilib:6 Avqust, 2008, Baxılıb:4507, Çap
 

Adınız |
Mətn
Captcha
|
Captcha
© 2019 Saytın materiallarından istifadə edərkən xahiş edirik www.ISLAM.az saytına istinad edəsiniz.
Copyright 2002-2016, Dini Araşdırmalar Mərkəzi, Bütün hüquqlar qorunur www.islam.az
Arzu və istəkləriniz üçün admin@islam.az
  SpyLOG Saytı düzəldib: 313wb.com